سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 81

و مرز- از کلامی که پس از آن است- در آغاز قرآن، و از کلامی که قبل از آن است در پایان قرآن، و از ما

قبل و ما بعد خود- در هر جای دیگر قرآن- طبق اشاره و ارشاد پیغمبر (ص) جدا و منقطع است. «1»

هر چند که بین دانشمندان قرآن شناس در این که آیات قرآن و تعیین حد و مرز آن ها آیا از ناحیه حضرت رسول خدا (ص) صورت گرفته و یا به اجتهاد افراد صحابه بوده است اختلاف است ولی همان گونه که گفتیم صحّت بیش تر به علل زیادی همان است که پیش از این به آن اشاره کردیم. لذا از مجموع اسناد و مدارک و روایات معتبر چنین استفاده می شود که ترتیب آیات در سوره های قرآن با ارشاد و راهنمایی های مستقیم پیامبر اسلام (ص) صورت گرفته و رأی و سلیقه صحابه در به وجود آمدن ترتیب مذکور دخالتی نداشته است.

عثمان بن ابی العاص گوید: ما نزد رسول خدا (ص) بودیم و دیدیم که دیدگان خود را بالا برده و سپس آن را در نقطه ای متمرکز کرد و پس از آن فرمود: جبرائیل هم اکنون به من فرود آمد و گفت آیه: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی ... «2» را این جای سوره قرار دهم. «3»

از نکات دیگری که در بحث آیات باید به آن بپردازیم، تعداد آیات قرآن کریم است، این مقوله هم بحثی است مهم در پژوهش های قرآنی که مورد اختلاف علمای قرآن شناس نیز هست.

امّا پیش از این که به تعداد آیات و شمارش آن ها بپردازیم لازم است که سرّ اختلاف افراد را بر تعداد آیات مشخص کنیم. در زمان حضرت رسول خدا (ص)، همان طور که اشاره کردیم خود ایشان آیات را بر مردم قرائت می کردند. و لذا برای آگاه کردن مردم

که آیه در کجا تمام می شود در رأس آیه بعد وقف می فرمودند، و این وقف نشانه اتمام آیه قبل بود، و سپس همان آیه را به آیه بعدی وصل می فرمود، و این نیز بیش تر به خاطر پیوستگی مفاهیم آن دو

______________________________
(1) تاریخ قرآن کریم، ص 65.
(2) نحل/ 90: خداوند امر می کند به داد و نیکی و انفاق به خویشاوندان.
(3) الاتقان، ج 1، ص 105.